Bijna honderd jaar geschiedenis achter één voordeur

De geschiedenis van Waverstraat 22-II in Amsterdam, en de mysterieuze eigenaar H. Nebig.

Een huis is meer dan een verzameling stenen. In bijna honderd jaar tijd komen er mensen wonen, worden er kinderen geboren, verhuizen gezinnen en veranderen complete buurten. Meestal weten we weinig over de mensen die vóór ons in een woning hebben gewoond. Ik vroeg me af of er tijdens de Tweede Wereldoorlog misschien een Joods gezin in mijn appartement aan de Waverstraat had gewoond. En zo ja, wat er met die mensen was gebeurd. Het leek een eenvoudige vraag. Maar de zoektocht die volgde, bracht me niet alleen bij de oorspronkelijke bewoners, maar ook bij de architect van het gebouw, een Amsterdamse woningbouwvereniging en een raadselachtige vastgoedtransactie tijdens de Duitse bezetting.

Een nieuwe straat in Amsterdam-Zuid

Het verhaal begint in de jaren twintig van de vorige eeuw. Amsterdam groeit. De stad heeft dringend woningen nodig en ten zuiden van het bestaande centrum ontstaat een compleet nieuwe wijk, ontworpen volgens de stedenbouwkundige ideeën van architect H.P. Berlage. De huidige Rivierenbuurt maakt deel uit van dit omvangrijke uitbreidingsplan, dat bekendstaat als Plan Zuid. In 1924 wordt aan de Waverstraat een nieuw huizenblok gerealiseerd, dat zich uitstrekt van nummer 10 tot en met 56 en doorloopt naar de Kromme Mijdrechtstraat.

Architect Jouke Zietsma ontwerpt de gevels. Zijn ontwerp vertoont kenmerken van de Amsterdamse School, met speels metselwerk, bijzondere huisnummers en zorgvuldig vormgegeven details. Achter de gevels bevinden zich etagewoningen, maar ook werkplaatsen, garages en oorspronkelijk een buurtwinkel.  Een van die woningen is Waverstraat 22, tweehoog. Wie het gebouw oorspronkelijk liet bouwen en financierde, weten we nog niet. Wel weten we dat er vanaf het midden van de jaren twintig mensen komen wonen.

De eerste bewoners die we bij naam kennen

Dankzij de bewaard gebleven woningkaarten van het Amsterdamse bevolkingsregister kunnen we een deel van de bewonersgeschiedenis reconstrueren. Op 2 november 1938 wordt Bertus Lehman ingeschreven op Waverstraat 22-II. Bertus werd op 5 oktober 1874 geboren in Nieuwer-Amstel, het huidige Amstelveen. Hij werkte als expeditieknecht en was getrouwd met Barbara van Noorden. Samen kregen ze elf kinderen, van wie een aantal al op jonge leeftijd overleed. Volgens de woningregistratie wonen er meerdere personen in het appartement. Het is aannemelijk dat zijn echtgenote en enkele familieleden bij hem woonden, maar hun namen hebben we nog niet allemaal kunnen vaststellen. Op 10 mei 1940 vallen Duitse troepen Nederland binnen. Ook het leven in de Waverstraat verandert ingrijpend.

Twee maanden later, op 12 juli 1940, verhuist Bertus Lehman naar Lekstraat 24-III. Zijn aankomst daar hebben we kunnen terugvinden op een tweede woningkaart. Het gezin blijft dus niet lang na het begin van de bezetting in de Waverstraat wonen. Of de oorlog iets met de verhuizing te maken had, weten we niet. Daarvoor ontbreekt bewijs.

Een huwelijk en een nieuwe bewoner

Op 21 augustus 1940 wordt Johannes F.L. Boon ingeschreven op Waverstraat 22-II. Hij is 27 jaar oud. Zijn vorige adres is Gaaspstraat 46-II. Uit genealogisch onderzoek blijkt dat het waarschijnlijk gaat om Johannes Franciscus Leander Boon, geboren op 26 februari 1913 in Amsterdam. Het opmerkelijke is dat Johannes op 22 augustus 1940, precies één dag na zijn inschrijving, trouwt met Agatha Susanna Heemskerk. Het lijkt er dus sterk op dat Johannes het appartement betrok rond zijn huwelijk.

Het echtpaar zou de Duitse bezetting overleven. Johannes blijft volgens de woningkaart tot 4 maart 1950 ingeschreven staan, waarna hij naar Egidiusstraat 28-I verhuist. Ook deze verhuizing is op een tweede woningkaart bevestigd. Johannes overlijdt in 1990, Agatha in 2000. Maar daarmee zijn we nog niet helemaal klaar met hun geschiedenis.

Een opmerkelijke verbinding met Het Oosten

Agatha’s vader, Johannes Henricus Heemskerk, blijkt voorzitter te zijn geweest van de rooms-katholieke woningbouwvereniging Het Oosten. Hij overlijdt al in 1921, drie jaar voordat het huizenblok aan de Waverstraat wordt gerealiseerd. Zijn echtgenote, Cornelia Johanna Elisabeth Schuurman, wordt in een familiestamboom zelfs vermeld als houdster van aandeel nummer 1 van Het Oosten.

Dat is een opmerkelijke vondst. Want veel later zou precies die woningbouwvereniging mijn verhuurder worden. Het Oosten werd in 1911 opgericht door werknemers van de Oostergasfabriek, met als doel de woonomstandigheden van arbeiders te verbeteren. De vereniging groeide in de daaropvolgende decennia uit tot een grote Amsterdamse woningcorporatie. In 2008 fuseerde Het Oosten met de Algemene Woningbouw Vereniging tot Stadgenoot.  Of de familieband van Agatha met Het Oosten een rol heeft gespeeld bij de woning aan de Waverstraat, weten we niet. Ook is nog onbekend wanneer Het Oosten eigenaar van het pand werd. Maar de verbinding tussen een bewoner uit 1940 en de latere woningcorporatie is op zichzelf bijzonder.

Ik ontdekte deze fusie op een grappige manier. Het feest werd gehouden bij het CMA, de feestzaal wat boven de vaste oefenruimte van mijn band zat. Een korte tijd later werkd het algemeen bekendgemaakt. Ik wist het al 😛 .

De oorlog in dezelfde straat

Ondertussen speelde zich in de directe omgeving van het appartement een veel donkerder geschiedenis af. In de Rivierenbuurt woonden vóór de oorlog veel Joodse Amsterdammers. Vanaf 1940 werden zij steeds verder uitgesloten van het openbare leven. Uiteindelijk volgden arrestaties, razzia’s en deportaties. Ook in de Waverstraat werden gezinnen getroffen.

Op Waverstraat 26-II, slechts twee huisnummers verderop, woonde in februari 1941 het gezin van meubelmaker Maurits Kan en zijn vrouw Heintje Coppenhagen. Maurits werd op 30 september 1942 in Auschwitz vermoord. Zijn vrouw en hun zoons Jacob Joseph en Mozes werden in februari 1943 eveneens in Auschwitz vermoord. Hun dochter Rachel Roosje was al in 1941 overleden. Het gezin dat hier ooit woonde, werd vrijwel volledig weggevaagd.

Bij het onderzoek naar Waverstraat 22-II hebben we tot nu toe geen aanwijzingen gevonden dat vanuit dit specifieke appartement bewoners tijdens een razzia werden weggevoerd. Dat kunnen we echter niet definitief uitsluiten. De woningkaarten vermelden niet noodzakelijk iedereen die ergens verbleef, en de registratie tijdens de oorlog was niet altijd volledig. Toch lijkt de officiële bewonersgeschiedenis van nummer 22-II een ander verloop te hebben gekend dan die van sommige nabijgelegen woningen.

Achter de schermen speelde zich echter nog een geschiedenis af.

De mysterieuze eigenaar

In de administratie van de Duitse bezetter vinden we een vastgoedtransactie uit 1943.  Het gaat om negen pandnummers aan de Waverstraat, van nummer 10 tot en met 26. Nummer 22 valt daar dus onder. Als oorspronkelijke eigenaar staat een naam geregistreerd:

H. Nebig.

De koper is H. Brandt, woonachtig aan de Rustenburgerstraat 354 in Amsterdam. De voorlopige koopdatum is 16 september 1943. Op 29 oktober wordt de definitieve verkoop geregistreerd. De koopsom bedraagt 103.000 gulden voor de gehele reeks panden. Als beheerder staat Johannes Petrus Everout vermeld, een man die bij een groot aantal transacties van geroofd Joods vastgoed betrokken was. De verkoop is opgenomen in de zogenoemde Verkaufsbücher, waarin de Duitse bezetter de verkoop van voornamelijk Joods onroerend goed liet registreren. Daarmee rijst een nieuwe vraag: wie was H. Nebig? Was hij degene die de panden oorspronkelijk liet bouwen? Had hij de woningen later als belegging gekocht? Of had hij ze geërfd? En wat gebeurde er met hem tijdens de oorlog?

Twee mannen, dezelfde naam

Bij het doorzoeken van genealogische archieven en slachtofferregistraties ontdekken we dat er destijds meerdere Amsterdammers met de naam Hartog Nebig leefden. Twee daarvan zijn bijzonder interessant. De eerste is Hartog Nebig, geboren op 13 februari 1887 in Amsterdam. Hij was getrouwd met Rika Klijnkramer en woonde tijdens de oorlog aan de Vrolikstraat. Hartog werd op 12 februari 1943 in Auschwitz vermoord. Zijn dood vond dus ongeveer zeven maanden vóór de geregistreerde verkoop van de Waverstraatpanden plaats.

De tweede is Hartog Nebig, ook Herman genoemd, geboren op 15 januari 1897 in Amsterdam. Hij was winkelier en wordt in historisch onderzoek in verband gebracht met de Amsterdamse kledinghandel. Volgens genealogische gegevens overleefde hij de oorlog en overleed hij op 28 december 1955. Beide mannen zouden in theorie achter de naam H. Nebig in het verkoopboek kunnen schuilgaan.

Een derde mogelijkheid is dat de eigenaar een andere persoon met dezelfde initiaal was. Het onderzoek leverde nog een opvallend spoor op: in een Amerikaanse overheidspublicatie uit 1956 komt de naam Hartog Nebig voor bij de teruggave van tijdens de oorlog geblokkeerde obligaties. Ook bestaat er een Nederlands financieel dossier uit 1945 op naam van H. Nebig. Maar geen van beide vermeldingen bevat vooralsnog voldoende persoonsgegevens om de eigenaar van de Waverstraat met zekerheid te identificeren.

De vraag die overblijft

Bijna een eeuw nadat het huizenblok werd gebouwd, kennen we inmiddels de architect en een deel van de bewoners. We kunnen verhuizingen tot op de dag nauwkeurig reconstrueren en hebben zelfs onverwachte familieverbindingen ontdekt met de woningcorporatie die het pand vele jaren later zou verhuren. Ook weten we dat de huizenrij tijdens de Duitse bezetting in de administratie van geroofd vastgoed terechtkwam. Maar één naam blijft ons bezighouden.

H. Nebig.

Wie was deze man werkelijk? Was hij al bij de bouw betrokken? Hoe verwierf hij het vastgoed? Werd hij zelf slachtoffer van de Holocaust, of overleefde hij de oorlog? En minstens zo belangrijk: wat gebeurde er na de bevrijding met zijn bezittingen? Werden de panden teruggegeven aan hem of zijn erfgenamen, en hoe kwamen ze uiteindelijk bij woningbouwvereniging Het Oosten terecht? Misschien liggen de antwoorden nog altijd ergens in een oud archief, op een vergeelde eigendomsakte of in een vergeten dossier. Tot die tijd blijft zijn naam een open hoofdstuk in de geschiedenis van Waverstraat 22.

Een huis waarvan we inmiddels veel weten, maar waarvan we het volledige verhaal nog altijd niet kennen.

Wordt wervolgg ( wellicht )… 

Bronvermeldingen:

• Amsterdamse School Platform | Details – Wendingen – het gevelblok van Jouke Zietsma
• Stadsarchief – Stadsarchief – historische woningkaarten
• Verkaufsbücher –  vastgoedboeken | raw data
• joodsmonument.nl – Joods Monument – gezin Kan
• stadgenoot.nl – Stadgenoot – geschiedenis van Het Oosten
• meervank.home.xs4all.nl – Familieonderzoek Heemskerk
• uitgelichte afbeelding – joodsamsterdam.nl Waverstraat.